Bayburt Mahalle Odaları

s_ardahan · Kayıt: Apr 03, 2009 Mesajlar: 18

BAYBURT MAHALLE ODALARI

G.Semavi ARDAHAN
13.02.2009

Dünyayı değiştiren bir millet iken, değişen dünyaya duyduğumuz özentiyle toplum olarak hızlı bir şekilde edebi ve kültürel anlamda deyim yerindeyse çöküntüye uğrayan millet olduk. Geleneklerin kültürün yardımlaşmanın eğitimin ve daha bir çok ortak unsurların canlı tutulup korunmasına yönelik kurum anlayışı emperyalist düzenin yozlaştırma çabaları arasında körelmeye dursa da tam anlamıyla yinede yok edilememiştir. Her şeye rağmen Türk milletinin varlık nedeni olan birlik ve dirlik duyguları halk arasında korunmaya ve yaşatılmaya çalışılmıştır. İşte bu birlik ve dirlik nedenlerinden biri hiç şüphesiz dinimizin gereği cenazelerimize duyulan saygıdır.

Eski tarihten süregelen bu saygı Türk milletinin en has özelliğidir. Ve bu saygıyı belki de dünya üzerinde bir oda kültürüyle tatbik eden yöre halkını Anadolu’nun ücra köşesi Bayburt diyerek işaret edersek, hiçte yanılmış olmayız. Bu tespit doğrultusunda memleketimizi diğer yörelerden ayırt eden oda kültürüyle tanımaya çalışalım.

Öteden beri gelen bu gelenek eskiden konaklarda ve komşu evlerde uygulanırken Mahalle Odası adıyla bu yapılara geçiş nasıl sağlanmıştır.?

‘’Amaç ve sebepleri paylaşmadan önce küçük bir hatırlatma yapalım. Bayburt Mahalle Odaları üzerine değişik çok değerli yazı ve makaleler vardır. Bu yazı ve makalelerin bir kaçının konusu oda’ların işlevi, sevk ve idaresi hakkında bilgiler içermiş olup, diğer birkaçı ise tanık fakat yabancı gözüyle Bayburt’un bu müstesna güzelliğini haber niteliğinde anlatmıştır. Bu yazı ise her iki durumu işlemeye vesile olan bu oda’ların daha çok nasıl hayata geçtiğiyle alakalıdır. Özellikle vurgulamak gerekir ki, Bayburt’ta mevcut olan her mahalle ve köy odası, kendi muhitinde bir şaheserdir. Hepsi değerli ve hepsi ortak değerlerimizdir. Belirtilmeye çalışıldığı gibi bu paylaşım diğer bilgilerle beraber söz konusu kültürümüzü meydana getiren sebeplerle alakalı olduğu için; bu alanda ilklerden biri durumunda ki, Şingâh Mahalle Odası’nı örnek olarak işleyeceğiz’’

Mahalle Odaları Neden Kurulmuştur.?

Bilindiği üzre eski Türk evlerinin mimari özelliği birbirine benzer yapıdadır. Ve Türk evlerinde oda ayrı bir öneme sahiptir. Bu yüzden orta sofalı plan üzerine kurulmuş evlerde muhakkak ki kalabalık ortamların ağırlanabileceği avluyu andıran büyük oda’lar vardır. Bu oda’lar eski zamanlarda ev sahibi rızası ve muhtar efendi idaresinde kullanıma açılırdı. Zaman geçip değişen dünyayla birlikte bu tip yapılarda değişmeye ve hemen her evde oda kültürü artık yerini çok katlı küçük dar bölmeli yapılara bırakmaya başlamıştır. Bu değişiklik mahalle odası adıyla ortak kullanıma açılacak yapıların meydana gelmesini zorunlu kılmıştır. Bu zorunluluğun diğer bir kaynağı ise yöre halkının her şeye rağmen kültürünü korumak ve anane’lerini yaşatmak olsa gerek. Ne mutlu ki bizlere memleketimiz bu anlamda örnek teşkil edecek kadar kendini korumakla kalmamış bilakis geliştirmiştir. İşte bu gelişmişliğin eseri hiç şüphesiz manevi boyutta paha biçilmez bir gelenek haline dönüşmüş olan, Bayburt Mahalle Odaları’dır.

Bayburt’ta her mahallede ve hemen her köyde geleneklerin sağlıklı, daha organizeli bir şekilde devamı için kurulmuş ve adeta kökleşmiş olan bu odalar; şehir içinde mahalle oda’sı, köylerde ise köy oda’sı olarak bilinmektedir. Oda’lar taziye evi olarak kullanılmasının yanında kahve içme, bayramlaşma, misafir ağırlama gibi bir çok etkinliğe de kapılarını açmaktadır.

İlk Mahalle Odası Ne Zaman Kurulmuştur.?

İlk mahalle odası Tuzcuzade mahallesinde kurulmuştur. Fakat daha çok camii yakınına inşa edilen bu yapıların miladı; Ağırlama sofası, yemekhanesi, gasilhanesi ve kenefiyle birlikte ilk olarak Şingah Mahalle Odası’nın yapımı olarak kabul edilir. İki senelik bir zaman zarfında inşa edilen bu oda 1981 yılında tamamen faaliyete geçmiştir. İlk olmasa da daha önce vurgulandığı gibi bu alandaki kültürümüze öncü sayılabilecek bir örnektir.

Şingâh Mahalle Odası Nasıl Kurulmuştur.?

Bayburt’a dışarıdan iştirak edenlerin sözüyle önce hayret sonra imrendirici duygularla ifade edilmeye çalışılan Şingâh Mahalle Odası’nın kuruluşu pekte meşakkatli olmuştur. Her şeyden önce işlevi ve önemi açısından eşi bulunmaz bu oda’nın yapımında emeği geçenleri zikretmemizin nedeni; yâd etmekle beraber, olayları ve bu durumu meydana getiren sebepleri karıştırmamak içindir.

Her şey; hadiseleri hayra yormanın inancıyla ve büyüklerimizin bir mevlit kandili için toplanmış olan maddi yardımdan kalanla ne yapılır sorusuna verilen cevap ile başladı. Mahalle efradından ileri gelenler söz konusu mevlit kandili için toplanan maddi yardımdan arta kalanla, camii yanına taziye yeri ve keza akşam saatlerinde sohbet için kullanılabilecek küçük bir ahşap kâgir yapılabileceği fikrini öne sürerler.. Bu fikri önce dönemin Muhtarı Musa KİKİ’ye sonra Dernek Başkanı Orhan ARDAHAN’a danışırlar. Bu danışıklık kısa sürede muallakta kalmadan, Hanefi AĞIN, Baha ERBAY, H.Dursun YERLİKAYA, A.Bekir KAYALI, Hüseyin KARSLI gibi ileri gelenler öncülüğünde şu kararın alınmasına vesile olur.. ‘’eğer yapılacaksa ihtişamlı bir şey yapılmalı’’..

Evet.. yapılacaksa iyi bir şey olmalıydı. Ve nitekim öyle de gerçekleşti. Temelinden çatısına kadar inşa edilmiş bu oda’nın her bir metre karesinde karşılıksız alın-teri vardır. Bu kusursuz alın-teri’nin eserine vesile olanların duyduğu gurur, sonra ki nesil içinde kültürü ve geleneği koruma adına imkân tanımıştır. Fakat bu imkân kolay oluşmamıştı. Tüm mahalle yaşlı genç demeden o vakit seferber edilmişti. Öyle ki maddi olarak zerre pahasına dokumacılıkla ev ekonomisine katkıda bulunan kadınlarımız dahi ehram’larını vermekten geri kalmamışlardır. Her cuma namazından sonra toplanan yardımlar, Bayburt dışında ikamet eden hemşerilerimizden makbuz karşılığı alınan büyük küçük meblağlar ile 1979 yılında ilk kazma vurulmuştu. O zamanki şartlarda ve ortamda bu oda’nın ilginç bir tesadüfi menkîbesi de vardır. Daha bitmek üzereyken mimari özelliğiyle kimine göre olağanüstü kimine göre sıra dışı görüntü vermeye başlayan oda’nın iskelet hali bir büyüğümüz tarafından pekte hoş karşılanmamıştır. Bunu da emeği geçenlerle bizatihi paylaşmıştır. Fakat emeğe saygı olsa gerek sabırla sonunu görmek isteyecektir. İlahi hikmetin tecellisine akıl sır ermez. Cenab-i Hak oda’nın ilk cenaze merasimini o büyüğümüze nasip etmekle, o sabrın mükâfatını vermiştir. Şingâh Mahalle Odası işte böyle bir tesadüfi durumla iki yıllık bir uğraş sonucunda hayata geçmiştir. O günden beri yaşlı genç kadın kız demeden dini gereklilik olan cenaze merasimlerinden, insan hayatı için hayırlı olan kahve içme törenlerine değin, hem kedere hem sevince kapılarını açmaktadır.

Şingâh Mahalle Odasının Mimari Özelliği Nedir?

Nasıl ki Bayburt 14 Mahallenin her birinde mevcut olan Oda özelliğiyle Anadolu’da ayrı bir öneme sahip bulunuyorsa, işte Şingâh Mahalle Odası’da gerek ihtişamıyla, gerek büyüklüğü ve gerekse mimari özelliğiyle ayrı bir öneme sahip bulunuyor.

Bu oda’nın mimari yapısı düz taban üzerine altıgen şemayla kurulmuştur. Bu şema arıların petek yapışından esinlenerek yapılmıştır. Buna mükabil ekonomik zorluklarda göz önüne alınarak düşük maliyet hedeflendiği için asıl esprisi daha az malzeme kullanılmasıdır.. Diğer bir özelliği ise dayanıklılığıdır. Alt tarafta gasilhane ve kenef, üst tarafta ağırlama sofası ve yemekhane düşünüldüğü için iki kat üzerine inşa edilmiş olup, bütün bu birimlere giriş ayrı ayrı dış kapılardan verilmiştir. Burada ki amaç ise kahve içme ile cenaze merasimi gibi apayrı faaliyetlere aynı anda sağlıklı bir şekilde yer verilmesi içindir. Bir anlamlı tarafı daha var ki, oda’nın ağırlama sofası iki yönlüdür. Bunun sebebi ise ihtiyarların ve gençlerin aynı bölümde fakat ayrı bir şekilde konuşlanması içindir. Tüm bu ayrıntılar birleşince projenin bilinçli ve isabetli bir çalışmayla ortaya çıktığı anlaşılıyor. Daha sonraki yıllarda H.Dursun YERLİKAYA, Servet TUTAR gibi Muhtar, Dernek Başkanı ve ileri gelenler öncülüğünde proje genişletilmiş, geliştirilmiş ve iç dekorasyonuyla zenginleştirilmiştir.

Mahalle Odalarının Manevi Hayatta ki Yeri Nedir.?

Şingâh Mahalle Odasıyla açmaya çalıştığımız konumuzu, tüm mahalle odalarımızı ayakta tutan inanç, hoşgörü, itina ve vefa örnekleriyle devam ettirelim.

Cenazeye saygı Türk insanının vefa duygusuyla harmanlanmış en onurlu geleneğidir. Yakını ebediyete intikal etmiş bir kişi kendi değerleri ve matemiyle iç dünyasında yas tutarken, bizlerde dış dünyasında farklı muhtevada o kişinin cenazesine sahiplenmekteyiz. Çünkü biliyoruz ki (bugün sana, yarın bana) bu durum hepimizin son dileğidir. Ve bu son dileğin kusursuz geri çevrilmediği memleketimizde bu odalar her zaman hali hazırda bekletilmiş olup, hiçbir ayrım gözetmeden kapıları merhum yada merhume çevresinde olan herkese açılır. Böylece oda’da hizmet eden gençler ve ziyaretçiler merhum yada merhumeye duydukları vefa borcunu inanç gereği ödeme imkânı bulurlar. Diğer yanda insan hayatı için hayırlara vesile olan kız isteme yani kahve içme törenleri de bu odalar vasıtasıyla gerçekleştirilir. İşte tam bu noktada ince bir misal verelim. Cenaze merasimi ve kahve içme töreninin aynı anda gerçekleşmesi sanırım kederle sevincin yan yana durabildiği tek örnektir. Bunun kaynağı hiç şüphesiz hoşgörüdür. İşte bu hoşgörü, bu inanç, ve bu vefa örnekleriyle Mahalle Odalarının Manevi Hayatta ki yeri temiz Ahlâktan ibarettir.

Mahalle Odalarında Cenaze Merasimi Nasıl Gerçekleşir.?

Mahalle Odaları; daha önceki bölümde belirttiğimiz gibi ebediyete intikal edenler için, mahalle muhtarı ve dernek idaresinde taziye ziyaretlerine açılır. Ziyaretler iki gün süreyle geç saatlere kadar devam eder. Buradaki amaç ‘’ırakları yakın eylemek’’ içindir. Yani uzakta olup ta cenazenin defnedilmesine yetişemeyen merhum yada merhume yakınlarının taziyede bulunmasını sağlamak ve onları ağırlamaktır. Bu iki gün süre içinde oda mutfağında yemekler hazırlanıp, vakitlerince yemekhanede cenaze sahiplerine ve uzaktan gelenlere ikram edilir. Yemekler tasarruflu bir şekilde hazırlansa da, menü çeşit bakımından zengindir. Bu zenginliğe belli aralıklarla çay da ilave edilir. Tüm bu ikram için görevde bulunanlar tamamen gönüllü kişiler olup, öyle ki zaman zaman ikram görenlerle yer değişir ve hiçbir şekilde oda hizmetinin aksamasına meydan verilmez. İşte böyle bir ‘’yas’’ ortamında insan hüzün yerine oldukça manevi huzur bulmaktadır. ALLAH’ın selamıyla gelenler merhum yada merhumeye dua ederek giderler. Ziyaretler genelde gruplar halinde yapılır ve ziyaret süresi bir sonraki grup için kısa tutulur. İki gün boyunca kalabalıkları ağırlayan odanın kapanışı imam nezaretinde dua ile son bulup, cenaze yakınlarının normal hayatlarına devam etmeleri sağlanır.

Mahalle Odalarında Kahve İçme Töreni Nasıl Gerçekleşir.?

Kahve içme töreni; muhtar, akraba ve eş-dost nezaretinde ‘’kız isteme’’ duyurusunu mahalleye ifade eden, Karadeniz yörelerine has bir söylemdir. Fakat diğer bir konu cenaze merasimlerimde olduğu gibi kahve içme töreninin diğer yörelerden farklı özelliği yine mahalle odalarında yapılmasıdır.

Aile efradınca sözü kesilmiş kişilerin; kız ve erkek tarafı arasında, eğer taraflardan biri ayrı mahalleden ise önce erkek tarafının mahalle odasında toplanılır ve daha sonra kız tarafının mahalle odasına icabeti beklenir. Burada tüm davetlilerle birlikte daha önce belirtilen gün ve saatte bir araya gelinir. Kahve içme töreninin, günü ve saati belli olduğu için katılım oldukça yüksek olur. Her iki mahalle muhtarı veya taraflar aynı mahalleden ise erkek tarafından herhangi biri hoş safa bulduktan sonra,tüm davetliler huzurunda, ev sahibi yani kız tarafı mahalle odası muhtarına hitaben;
-ALLAH’ın emri Resuli Zişan Efendimizin kavli ve mezhep imamımız İmamı Azam efendimizin içtihatı ile Mustafa oğlu Fatihe, Ahmet kızı Mihribanı dilemeye geldik. Dedikten sonra ev sahibi muhtar hemen söze girer, âdet-i muzip gereği;
- Efendim düşündük taşındık kız evi bilirsiniz naz evidir.İyisimi siz bu gelişinizi ikileyin. Der, yani bir daha gelin diye korkutur. Tabii durum tatlıya bağlanır‘ve,
- Efendim madem cenabı ALLAH’ın emri Peygamber Efendimizin kavlidir, o halde boynumuz kıldan incedir. ALLAH her iki tarafa da hayırlı uğurlu etsin. Diyerek kız ve erkek tarafı arasında dini nikâhın kıyılmasına vekil olunur, ardından dualar okunur. Bu hayırlı vesileye şahit olunduktan sonra tüm davetlilere lokum ikram edilir ve sohbete geçilir. Kahve içme töreni; erkek tarafına ikram için sunulmuş tepsiye iade edilen parayla son bulacağı düşünülse de, bazen ‘’ayakkabı saklama’’ gibi küçük bir espriyle de karşılanabilir. Günümüzde hala aynı usul ve âdet çerçevesinde kahve içme törenleri mahalle odalarında gerçekleşmektedir.

Mahalle Odalarında Devlet ve Halk Kaynaşması Nasıl Gerçekleşir.?

Mahalle Odalarında; cenaze merasimi ve kahve içme töreni kadar bir diğer önemli etkinlik ise bayramlaşma merasimidir. Devlet erkânı ve halkın, dini bayramlarda bir araya gelip hem bayram tebriklerinde bulunması, hem de bu vesileyle kaynaşması yine memleketimiz için örnek teşkil edecek bir durumdur. Devlet erkânı ve Halkla beraber siyasi parti temsilcileri, sivil toplum kuruluşları, dernek temsilcileri gibi her kuruluşun ve her kesimden vatandaşın katılabileceği bu ortamda sadece ve sadece bayramın manevi havası vardır. Bu çerçevede bir araya gelenler birbirlerinde daha önce göremedikleri samimiyete tanık olurlar. Çünkü protokolun aranmadığı küçüklerin büyüklere hürmet ettiği bu bayramlaşma merasimi hiçbir ayrımcılık ve farklılık gözetmeden hoş sohbetler içinde geçer.

Mahalle Odaları Mali Kaynağını Nasıl Sağlar.?

Mahalle Odalarının tüm gelir giderleri halk tarafından karşılanmaktadır. Odanın bulunduğu mahallede tapulu hanesi olan herkes üye sayılmaktadır. Üyelerin aidat ödeme süresi en fazla bir yıl olup, meblağı her yıl dernek yönetimi tarafından belirlenmektedir. Öyle ki yıllar önce göç etmiş kişiler dahi aidatlarını ziyaret ettikleri zaman zarfında ödemekte yahut ta göndermektedir. Ayrıca odalar yine hayırsever vatandaşlarımızdan da yardım görmektedir.

Değerli Okuyucular…

Bayburt Mahalle Odaları adlı konumuzu soru cevap halinde neden-niçin-nasıl üzerinden işlemeye çalıştık. Kuruluş sebeplerini ve önemini paylaştık. İnsan hayatının hem acı hem tatlı en uç örnekleriyle irdeledik. Mahalle Odaları tüm bunların yanında diğer bir konu olarak ekleyeceğimiz toplantılara da vakıftır. Bu toplantılar nelerdir diye sorarsak, özel günler, küskünleri barıştırmak, dini sohbetlerde bulunmak, eğitimde ve halkı bilgilendirici brifingler gibi bir çok örnekle daha sıralayabiliriz.

Yazımızı bitirmeden önce son bir hususu daha vurgulamak istiyorum. Konuyu işlerken söz konusu oda kültürünün Bayburt’u diğer yörelerden ayırdığını belirtmiştik. Aslında bir düzeltme yapmak gerekirse, şunu söyleyebiliriz. Bayburt dışında ıraktan daha ırak memleketlerde dahi böylesi oda kültürünü görmek mümkündür. Çünkü dünyanın neresi olursa olsun, Bayburtlunun olduğu her yerde muhakkak bir oda kültürü vardır.

www.bayburtrehberi.com

onemli · Usta Üye Kayıt: Sep 22, 2007 Mesajlar: 771 Şehir: bursa

çok beğendim çok güzel..
forumda başka başlıklar eklendikçe gerileyebilir yazı.. muhsin ağbi köşeye taşımalı naçizane fikrim..